23
May

Το Πάσχα στην Ελλάδα

Το Πάσχα στην Ελλάδα

Την εποχή που εγώ και ο σύζυγος μου διδάσκαμε στο Λονδίνο, συνηθίζαμε να περνάμε όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο στην Ελλάδα. Αλλά καθώς οι διακοπές μας ήταν προκαθορισμένες σε συγκεκριμένους μήνες του χρόνου λόγω του είδους της εργασίας μας, υπήρχαν πολλές πασχαλινές παραδόσεις που δεν μπορούσαμε να «γευτούμε».

 

Ανάλογα με την ημερομηνία που συνέπιπτε το Ορθόδοξο Πάσχα με το Καθολικό και την περίοδο διακοπών, συνήθως προλαβαίναμε να απολαύσουμε μέρος της διασκέδασης που προσέφεραν οι  Απόκριες, αλλά δυστυχώς χάναμε την έναρξη της Σαρακοστής. Δηλαδή, τη συγκίνηση να βρισκόμαστε στην κεντρική αγορά της Αθήνας νωρίς το πρωί για να αγοράσουμε νόστιμο χαλβά, ψαρικά και άλλα νηστίσιμα φαγητά τα οποία πωλούνται μέχρι το βράδυ πριν την Καθαρά Δευτέρα.

Την μέρα όπου ο αττικός ουρανός γεμίζει από πολύχρωμους χαρταετούς. Τώρα, αισθανόμαστε πολύ τυχεροί που ζούμε στην Αθήνα και έχουμε τη δυνατότητα να μοιραζόμαστε έθιμα και παραδόσεις που αποτελούν το εναρκτήριο λάκτισμα των σαράντα ημερών πριν τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα.

Λόγος συγκίνησης για μένα αποτελούν οι διάφοροι τρόποι με τους οποίους γίνεται εμφανής ο ερχομός του Πάσχα.

Τα καταστήματα που τις προηγούμενες ημέρες πωλούσαν αποκριάτικα κοστούμια και στην συνέχεια χαρταετούς, τώρα στολίζουν τις βιτρίνες με πασχαλινά λαγουδάκια, κοτοπουλάκια και σοκολατένιες πάπιες, ή με λαμπάδες οι οποίες δίνονται ως δώρα σε παιδιά για να χρησιμοποιηθούν στη λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου.

Οι λαμπάδες είναι συνήθως όμορφα στολισμένες και βρίσκονται σε ειδικά κουτιά, χωρίς όμως να έχω καταλάβει (σε σχέση με το Πάσχα) γιατί οι λαμπάδες των παιδιών στολίζονται με παιχνίδια, όπως η Barbie, ο Superman ή ακόμα αυτοκίνητα και διαστημόπλοια! Στα καταστήματα σίτισης και ειδικά στους φούρνους και στα ζαχαροπλαστεία αυτή την περίοδο οι καταστηματάρχες έχουν αναρτήσει πινακίδες που γράφουν «Νηστίσιμα Προϊόντα». Βέβαια, το να κάνει κανείς νηστεία δεν σημαίνει πως λιμοκτονεί.

Μερικά από αυτά τα γλυκά των ημερών είναι πιο νόστιμα από κάθε άλλη περίοδο. Τα ψάρια που επιτρέπονται (για όσους κάνουν νηστεία) είναι όλα φρέσκα και νόστιμα.

Η μουσική που συνδυάζεται με το Ορθόδοξο Πάσχα είναι ακουστικά όμορφη και ιδιαίτερα οι πένθιμοι ύμνοι που ψάλλονται κυρίως τη Μεγάλη Παρασκευή.

Την πρώτη Παρασκευή της Σαρακοστής ακούγονται οι πρώτοι Χαιρετισμοί: οι προσευχές αφιερωμένες στην μητέρα του Ιησού, κάτι σαν το ‘Hail Mary’ της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας. Κάθε μια από τις τέσσερις Παρασκευές ψάλλεται και μια προσευχή.

Την πέμπτη Παρασκευή γίνεται ο ψαλμός όλων των προσευχών μαζί, γνωστές ως ο Ακάθιστος Ύμνος. Η λειτουργία αποκαλείται έτσι γιατί οι εκκλησιαζόμενοι στέκονται όρθιοι καθ’όλη τη διάρκεια που ψάλλονται τα εδάφια.

Το να ακούσει κανείς τους ύμνους στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στην περιοχή του Ψυρρή αποτελεί πραγματικά μια μοναδική εμπειρία. Για τα ελληνικά εκκλησιαστικά δεδομένα, ο τρόπος λειτουργίας της εκκλησίας είναι κάπως ασυνήθιστος διότι διαθέτει χορωδία και ψάλτες, ενώ σε σημεία των ψαλμών, υπάρχει συνοδεία από μουσική υπόκρουση.

Μια εβδομάδα αργότερα ακολουθεί η Κυριακή των Βαΐων.  Η εκκλησιαστική λειτουργία γιορτάζει την είσοδο του Χριστού στην Ιερουσαλήμ.

Σε πολλές εκκλησίες και ιδιαίτερα στα νησιά και σε χωριά πριν την Κυριακή των Βαΐων, κατασκευάζονται μικροί σταυροί και προσφέρονται στον κόσμο στο τέλος της λειτουργίας. Στην Αθήνα συνηθίζεται αντί για τους σταυρούς να προσφέρονται φύλλα από δάφνη, που όμως έχουν την ίδια συναισθηματική αξία.

Οι πιστοί μερικές φορές τα τοποθετούν στις τσάντες τους ή τα παίρνουν σπίτι τους για να τους φέρουν καλή τύχη μέχρι την επόμενη χρονιά. Για όσους νηστεύουν,  η ημέρα αυτή αποτελεί ανάπαυλα καθώς το ψάρι επιτρέπεται. Η πιο σημαντική εβδομάδα της Ορθοδόξου Εκκλησίας μόλις ξεκινάει.

Είναι η Μεγάλη Εβδομάδα, όπου οι κολώνες στις εκκλησίες καλύπτονται με μοβ (πένθιμα) υφάσματα και οι λειτουργίες συμμερίζονται τα πάθη του Χριστού. Οι Έλληνες, ακόμα και όσοι δεν είχαν νηστέψει τις προηγούμενες εβδομάδες, τηρούν το έθιμο αυτήν την εβδομάδα. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας η Αθήνα σταδιακά αδειάζει, καθώς οι Αθηναίοι πηγαίνουν να επισκεφθούν τις οικογένειες τους ή να περάσουν το Πάσχα στα νησιά και στα ορεινά χωριά τους.

Για όσους παραμένουν πίσω, αλλά και για τους επισκέπτες της πόλης,  η Αθήνα μεταμορφώνεται σε μια ήσυχη μεγαλούπολη δίνοντας παράλληλα την ευκαιρία στον κόσμο να την δει, αλλά και να επισκεφτεί πιο άνετα περισσότερα σημεία και μνημεία της πόλης.

Την Μεγάλη Πέμπτη ο κόσμος ανακαλεί το Τελευταίο Γεύμα και την Προδοσία του Ιησού. Αν και πολλοί Αθηναίοι έχουν φύγει από την πόλη, οι εκκλησίες στην Αθήνα είναι πάντα κοσμοβριθείς. Κάποιος που ενδιαφέρεται να συμμετάσχει στην λειτουργία θα πρέπει να πάει αρκετά νωρίς ώστε να μπορέσει να βρει μια θέση μέσα στην εκκλησία. (Είναι σχεδόν αδύνατο να βρεθεί ελεύθερη θέση για να κάτσει κανείς!)

Στην απογευματινή λειτουργία η απόδοση των παθών του Χριστού διαβάζονται και από τα τέσσερα ευαγγέλια και ένας σταυρός με την φιγούρα του Ιησού γίνεται περιφορά μέσα στην εκκλησία, ενώ παράλληλα ψάλλεται ο ύμνος «Σήμερα κρεμάστηκε από το δέντρο». Τελικά ο εσταυρωμένος τοποθετείται στο μέσον της εκκλησίας.

Αυτή τη μέρα τα κόκκινα αυγά που παραδοσιακά συνδέονται με το Πάσχα στην Ελλάδα ετοιμάζονται. Πακέτα με κόκκινη μπογιά πωλείται σχεδόν σε όλα τα καταστήματα (ενώ τα χρώματα μπορεί να είναι και μπλε και πράσινο!). Στα σπίτια των πιστών βράζονται κόκκινα αυγά στη μνήμη του αίματος του Ιησού.

Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η  πιο ιερή ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας. Τα καταστήματα κλείνουν στις 13:00 ώστε να μπορέσουν όλοι να πάνε στην εκκλησία για να ασπαστούν τον Εσταυρωμένο.

Είναι αδύνατο να μην επηρεαστεί κανείς από την ατμόσφαιρα του θρήνου. Στις εκκλησίες οι καμπάνες χτυπάνε όλο το πρωί και οι σημαίες στα επίσημα κτίρια βρίσκονται σε μεσίστια θέση. Η ψαλμωδία από τον καθεδρικό ναό αναμεταδίδεται από μεγάφωνα, ώστε ο κόσμος που κάθεται σε καφέ γύρω από την πλατεία να έχουν επίγνωση ότι κάτι αξιομνημόνευτο συμβαίνει.

Μετά την απογευματινή λειτουργία της Πέμπτης, οι γυναίκες κάθε ενορίας αναλαμβάνουν να στολίσουν τον Επιτάφιο με λουλούδια.

Κατά τη διάρκεια της πρωινής λειτουργίας της Παρασκευής το σώμα (φιγούρα) του Χριστού κατεβαίνει από τον σταυρό και ντυμένο σε λευκό σάβανο, τοποθετείται στο ιερό. Διακοσμημένος με ραμμένα κεντήματα, ο Επιτάφιος τοποθετείται στο κρεβάτι και στη συνέχεια στολίζεται από πέταλα λουλουδιών.

Ο ιερέας τοποθετεί το ευαγγέλιο πάνω στον Επιτάφιο. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι εκκλησίες είναι γεμάτες από πλήθη που επιθυμούν να προσευχηθούν και να δηλώσουν την ευσέβεια τους στον Επιτάφιο. Εμένα προσωπικά μου αρέσει να επισκέπτομαι τις πιο όμορφες εκκλησίες του κέντρου της Αθήνας για να δω τους επιτάφιους όπως έχουν στολιστεί από τις ενορίες.

Το απόγευμα λαμβάνει χώρα η λειτουργία του Επιτάφιου όπου γίνεται περιφορά του στους δρόμους και καταλήγει στην κεντρική πλατεία της περιοχής (συνηθίζεται στα χωριά), εκεί όπου συναντώνται όλοι οι επιτάφιοι των ενοριών της περιοχής. Κατά τη διάρκεια της περιφοράς, πένθιμοι ύμνοι και θρήνοι για το θάνατο του Ιησού ψάλλονται από τον παπά και τους πιστούς που συνοδεύουν τον επιτάφιο. Αυτή είναι μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της τελετουργίας του Ορθόδοξου Πάσχα.

Η χορωδία πρωτοστατεί ψάλλοντας ύμνους , ενώ ακολουθούν οι εκκλησιαζόμενοι με αναμμένα κεριά. Ο κόσμος από τα μπαλκόνια των σπιτιών βγαίνει για να υποδεχτεί και αυτός τον Επιτάφιο, κρατώντας κεριά, λιβάνια και καντήλια.

Σε μερικές περιοχές όπως στον Πειραιά, η πομπή από τις διάφορες εκκλησίες καταλήγουν σε μια πλατεία –το θέαμα των διαφορετικών πομπών που βρίσκονται όλες μαζί με τους Επιτάφιους είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό- Στο τέλος, η κάθε πομπή επιστρέφει στην εκκλησία.

Συνηθίζεται στο τέλος οι πιστοί να αφαιρούν λουλούδια από τον  Επιτάφιο επειδή τα θεωρούν αγιασμένα.  Στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στον Πειραιά, ο Επιτάφιος τοποθετείται σε  ασφαλές σημείο πίσω από τις θύρες στο μπροστινό μέρος της εκκλησίας όπου ο παπάς της ενορίας στη συνέχει μοιράζει μέρος των πέταλων των λουλουδιών στους εκκλησιαζόμενους. Νομίζω πως αυτή είναι η καλύτερη λύση – όλοι έχουν ένα ενθύμιο της περίστασης για να πάρουν στο σπίτι, ενώ παράλληλα ο στολισμός του Επιτάφιου παραμένει ανέπαφος για να τον απολαύσουν επισκέπτες στην εκκλησία και μετά το Πάσχα.

Την επόμενη μέρα, το Μεγάλο Σάββατο, η περίλυπη ψυχική διάθεση της Παρασκευής έχει μετριαστεί. Τώρα ο κόσμος έχει εστιάσει την προσοχή του στις τελικές προετοιμασίες για το ίδιο το Πάσχα. Είναι η τελευταία ευκαιρία που δίνεται στους πιστούς για να αγοράσουν το πασχαλινό αρνί / κατσίκι και η ατμόσφαιρα στην αγορά είναι φρενήρης, καθώς ο κόσμος προσπαθεί να εξασφαλίσει προσφορές τελευταίας στιγμής.

Στο σπίτι ετοιμάζεται η μαγειρίτσα, η παραδοσιακή πασχαλινή σούπα η οποία τρώγεται μετά τη μεσονύχτια λειτουργία – το πρώτο γεύμα που διακόπτει τη νηστεία μετά από περίπου 50 ημέρες-.

Είναι πολύ πλούσια σε θρεπτικά συστατικά, φτιαγμένη από ποικιλία μπαχαρικών, τα σωθικά και εντόσθια του αρνιού το οποίο θα ψηθεί υπαίθρια για το εορταστικό γεύμα την Κυριακή του Πάσχα. Έμεινα έκπληκτη όταν έμαθα πως το παραδοσιακό αυτό φαγητό δεν αρέσει σε πολλούς Έλληνες, αλλά θεωρείται βασικό στοιχείο του τελετουργικού και κανένα πασχαλινό τραπέζι δεν είναι πλήρες χωρίς αυτό.

Περίπου στις 11:00 μ.μ. οι εκκλησίες είναι και πάλι γεμάτες από κόσμο για τη λειτουργία της Ανάστασης.

Το συναίσθημα συμμετοχής του κόσμου είναι διάχυτο στην ατμόσφαιρα καθώς όλοι αναμένουν τη στιγμή όρθιοι, κρατώντας άσπρα κεριά.

 

Πολλά από αυτά έχουν πάνω τους ένα είδος πλαστικού κυπέλλου ώστε να αποτρέψουν να καεί κανείς ή για να μην χυθεί το καυτό κερί στα χέρια των ανθρώπων, ή να πέσει στο πάτωμα της εκκλησίας.

 

Λίγο πριν τα μεσάνυχτα, τα φώτα της εκκλησίας σβήνουν και ο ιερέας έρχεται από το ιερό κρατώντας ένα κερί με την ιερή φλόγα -που προέρχεται από τον χριστιανικό ναό της Ιερουσαλήμ, όπου η ιερή φλόγα ανάβει μόνη της- και ανάβει το κερί κάποιου πιστού.

 

Στην συνέχεια οι πιστοί ανάβουν το κερί τους από κάποιον άλλο και η ιερή φλόγα μεταλαμπαδίζεται στους υπόλοιπους πιστούς. Σε όλη την πόλη οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν χαρμόσυνα και  ο ιερέας το Χριστός Ανέστη. Διάχυτο στην ατμόσφαιρα είναι το συναίσθημα της ανακούφισης και ευτυχίας, καθώς οι πιστοί απαντούν Αληθώς Ανέστη.

Έξω από την εκκλησία επικρατεί φασαρία με τις καμπάνες να ηχούν, τα πυροτεχνήματα από τα παιδιά να εκτοξεύονται στον ουρανό, και όσοι βρίσκονται στον Πειραιά ακούν τα πλοία να ηχούν τις κόρνες τους.

 

Η ψαλμωδία συνεχίζεται στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας, αλλά οι περισσότεροι συμμετέχοντες ξεκινούν να επιστρέφουν στα σπίτια τους σε ομάδες από την οικογένεια ή φίλους κρατώντας τα κεριά τους αναμμένα.

 

Ο σκοπός είναι να επιστρέψεις στο σπίτι χωρίς να χάσεις τη φλόγα, αλλά αυτό είναι δύσκολο ειδικά όταν υπάρχει αέρας. Ο κόσμος συνήθως σταματά για να ξανα-ανάψει το σβησμένο κερί από αγνώστους, γεγονός που προσφέρει διασκέδαση – παραμένει πάντα αξέχαστη η εμπειρία να περπατάς τις πρώτες πρωινές ώρες στους δρόμους

 

περιστοιχιζόμενος από ανθρώπους που κρατούν κεριά- Ακόμα και μέσα στα αυτοκίνητα βλέπεις ανθρώπους να παίρνουν τη φλόγα μαζί τους! Μόλις οι πιστοί φτάσουν στο σπίτι τους συνηθίζεται ο ‘αρχηγός’ της οικογένειας να μαρκάρει στο πάνω μέρος της πόρτας έναν σταυρό, τρεις φορές με τον καπνό του κεριού. Το σημάδι του σταυρού παραμένει μέχρι και την επόμενη χρονιά.

 

Τώρα, το φαγοπότι του Πάσχα ξεκινάει, αλλά στις εκκλησίες η μετα-λειτουργία συνεχίζεται. Εμείς προτιμούμε να μένουμε μέχρι και το τέλος. Η ψαλμωδία είναι υπέροχη, ενώ παράλληλα μπορείς να βρεις και θέση να καθίσεις.

 

Στην εκκλησία του Άγιου Σπυρίδωνα στον Πειραιά, και νομίζω και σε πολλές άλλες, οι εκκλησιαζόμενοι στο τέλος της λειτουργίας παραλαμβάνουν ένα πακέτο που περιέχει ένα μικρό τσουρέκι, ένα κουλούρι, μια χάρτινη εικόνα που απεικονίζει την Ανάσταση και ένα κόκκινο αβγό. Αυτό το κρατώ μέχρι και τον επόμενο χρόνο!

 

Αυτά τα αυγά αποτελούν βασικό συστατικό της παράδοσης του Πάσχα. Ενα παιχνίδι παίζεται μεταξύ των ανθρώπων, όπου ο καθένας προσπαθεί να σπάσει το αυγό του άλλου. Ο νικητής είναι αυτός που το αυγό του διατηρείται ακέραιο μέχρι το τέλος του παιχνιδιού. Το δώρο του είναι η καλή τύχη!

 

Παρόλο που η οικογένεια επιστρέφοντας από την εκκλησία έχει μοιραστεί τη Μαγειρίτσα, τα αυγά και το ψωμί, το πραγματικό φαγοπότι του Πάσα ξεκινάει το μεσημέρι της Κυριακής του Πάσχα.

 

Στην εξοχή, οι άνθρωποι αναλώνουν τον χρόνο τους το πρωί ψήνοντας τα αρνιά στην ύπαιθρο. Ακόμα και στην Αθήνα έχω δει ανθρώπους να τα ψήνουν στους δρόμους – Η κίνηση την ημέρα του Πάσχα στην Αθήνα είναι ελάχιστη, αν όχι εντελώς ανύπαρκτη-

 

Πριν ζήσουμε την εμπειρία του Πάσχα στη Σίφνο, το νησί όπου συνήθως περνάμε το καλοκαίρι μας, ερχόμασταν συχνά στην Ελλάδα. Ήμασταν βέβαιοι πως όλοι οι φίλοι μας θα σούβλιζαν στην ύπαιθρο, αλλά δεν είδαμε κανέναν να σουβλίζει έξω και απορήσαμε! Η Σίφνος είναι γνωστή για την κεραμική της. Μάθαμε πως η παράδοση εκεί ορίζει το αρνί του Πασχα να ετοιμάζεται σε ένα είδος κατσαρόλας.

 

Ο τρόπος μαγειρέματος του αρνιού στη Σίφνο αποκαλείται Μαστέλο και μαγειρεύεται αργά για ώρες στο φούρνο. Σίγουρα είναι νόστιμο, αλλά….!!! Τώρα, συνηθίζουμε να τρώμε αρνί στα κάρβουνα σε μια παραδοσιακή ταβέρνα στην Αθήνα και λίγες μέρες αργότερα απολαμβάνουμε ότι έχει απομείνει από το Μαστέλο στο νησί!

 

Η τέλεση της Θείας λειτουργίας δεν ολοκληρώνεται τα μεσάνυχτα του Σαββάτου. Την Κυριακή υπάρχει άλλη μια λειτουργία το απόγευμα που αποκαλείται Εσπερινή Ακολουθία της Αγάπης. Αυτή είναι πραγματικά όμορφη στον καθεδρικό ναό της Αθήνας. Πρωτοστατεί ο Αρχιμανδρίτης με συνοδεία δεκάδων παπάδων, όλοι τους με πανέμορφα Άμφεια.

 

Ο ύμνος «Ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς» επαναλαμβάνεται όπως και σε κάθε εκκλησία στην λειτουργία για τις επόμενες 40 ημέρες μέχρι και την ημέρα της Ανάληψης. Μερικές φορές η χορωδία ψάλλει Βυζαντινούς ύμνους, αλλά για μένα η πιο αξιομνημόνευτη στιγμή είναι ο ψαλμός του Ευαγγελίου, όπου την Κυριακή του Πάσχα είναι η ιστορία του μαθητή Θωμά, ο οποίος δεν πίστεψε ότι ο Ιησούς εμφανίσθηκε στους άλλους μαθητές μετά τη Σταύρωσή του. Παραδοσιακά, αυτός ο ύμνος ψάλλεται σε διάφορες γλώσσες – όσες γνωρίζουν οι ιερείς.

 

Ο στολισμένος επιτάφιος είναι σε λιγότερο εξέχουσα θέση: Είναι άδειος εκτός από μια πινακίδα που αναγράφει «Ανατάθηκε – Δεν είναι εδώ». Η πινακίδα θα παραμείνει μέχρι και την επόμενη χρονιά – ένα μήνυμα ελπίδας.

 

Οι ηλεκτρονικές επιγραφές των λεωφορείων και του μετρό της πόλης έχουν επίσης ένα μήνυμα. Το Μεγάλο Σάββατο αναγράφουν «Καλή Ανάσταση» και την Κυριακή «Καλό Πάσχα». Είμαι σίγουρη πως δεν υπάρχουν πολλές χώρες όπου μπορείς να δεις τέτοια μηνύματα σε μέσα μαζικής μεταφοράς!